RenovatieTotaal 5 - 2026

Hét platform voor de renovatiesector THEMA BADKAMERRENOVATIE Ton Borrenbergs: “Het tegelambacht trekt jongeren” 11 LEZERTEST Gaten zagen zonder gedoe 27 INSTALLATIES Refurbishment van installaties krijgt eindelijk handen en voeten 42 NUMMER 5 | JAARGANG 16 | SEPTEMBER 2026 Rijksmonument uit 1912 is living lab voor duurzame installatietechniek Pag. 31 Thema: Badkamerrenovatie

*Gebaseerd op een enduura® elba keuken van 180 cm breed, voorzien van 3 onderkasten en 3 bovenkasten. Benieuwd hoe het werkt? Scan de QR-code voor de video. CO2-besparing t.o.v. verbranding* STAP 1 Levering van nieuwe keukens. STAP 5 Productie nieuwe keukens. STAP 2 Demontage van oude keukens. STAP 3 Verzamelen en afvoeren hout in aparte container. STAP 4 Verwerking reststoffen tot grondstoffen. UW OUDE KEUKEN IS WAARDEVOL Met ons circulair keukenproces verzamelen we uw oude keukens die we verwerken tot grondstoffen die opnieuw de economie in gaan. Het oude hout gaat terug naar onze spaanplaatleverancier die hier nieuwe materialen voor nieuwe Keller keukens van maakt. *Gebaseerd op een enduura® elba keuken van 180 cm breed, voorzien van 3 onderkasten en 3 bovenkasten. Benieuwd hoe het werkt? Scan de QR-code voor de video. CO2-besparing t.o.v. verbranding* STAP 1 Levering van nieuwe keukens. STAP 5 Productie nieuwe keukens. STAP 2 Demontage van oude keukens. STAP 3 Verzamelen en afvoeren hout in aparte container. STAP 4 Verwerking reststoffen tot grondstoffen. Met ons circulair keukenproces verzamelen we uw oude keukens die we verwerken tot grondstoffen die opnieuw de economie in gaan. Het oude hout gaat terug naar onze spaanplaatleverancier die hier nieuwe materialen voor nieuwe Keller keukens van maakt.

3 nr. 5 september 2026 COLOFON RenovatieTotaal is een onafhankelijke informatiebron en verschijnt 6 maal per jaar. RenovatieTotaal gaat over renovatie, restauratie, herbestemming, onderhoud, op- en aanbouwen en alles wat met de bestaande bouw te maken heeft. Jaargang 16, nummer 5, september 2026 Uitgever Hugo Arends (0570) 861007 E-mail: hugo@handelsuitgaven.nl Hoofdredactie Harmen Weijer redactie@renovatietotaal.nl Redactie Shendell Benilia, Frank de Groot, Joop van Vlerken Medewerkers Haico van Nunen, Willard van Reenen Marketing & Communicatie Shendell Benilia (0570) 768644 E-mail: shendell@handelsuitgaven.nl Advertenties Tom Sotthewes (0570) 654660 E-mail: tom@handelsuitgaven.nl Abonnementen Mirjam Nijbroek (0570) 861009 E-mail: mirjam@handelsuitgaven.nl Ontwerp en Opmaak Create-by, Zutphen, www.create-by.nl Cover Rijksmonument uit 1912 is living lab voor duurzame installatietechniek, Foto: Haskoning/Arjen Veldt Fotografie. (pag. 31) Druk Rodi Rotatiedruk RenovatieTotaal is een uitgave van Nederlandse HandelsUitgaven BV Postbus 2273, 7420 AG Deventer Keulenstraat 8J, 7418 ET Deventer Tel. 0570 – 861009 E-mail: mirjam@handelsuitgaven.nl Copyright Niets uit deze uitgave mag op enigerlei wijze worden overgenomen zonder de nadrukkelijke schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is zorgvuldig en naar het beste weten samengesteld. Uitgever en auteurs kunnen echter niet instaan voor de juistheid of volledigheid van de informatie. Zij aanvaarden dan ook geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard dan ook, als gevolg van handelingen of beslissingen die op deze informatie zijn gebaseerd. Redactioneel Flexibiliteit gevraagd Op het moment dat deze RenovatieTotaal in productie was, waren de kabinetsplannen voor het nieuwe begrotingsjaar nog niet bekend. Wel waren er enkele plannen uitgelekt via RTL Nieuws, waarvan eentje die goed lijkt uit te pakken voor woningcorporaties. Want de al eerder bekritiseerde EU-belastingregel ATAD geldt straks niet meer voor woningcorporaties. Oftewel: de Anti Tax Avoidance Directive. Dat is een nogal generieke maatregel om te voorkomen dat multinationals geld naar het buitenland sluizen om zo minder winstbelasting te hoeven te betalen. Je hoeft natuurlijk geen econoom te zijn om te begrijpen dat woningcorporaties niet echt de doelgroep is, die met de ATAD voornamelijk wordt aangepakt. Iets wat Aedes al sinds de invoering in 2019 opwierp, maar waarnaar kabinetten niet wilde luisteren. Althans: tot nu toe. En als het klopt wat RTL Nieuws inderdaad uit de uitgelekte plannen heeft gehaald, dan heeft dat nogal wat financiële gevolgen. Want als de regel in 2028 wordt afgeschaft, betekent dat in de eerste jaren 150 tot 175 miljoen euro extra voor de corporaties, aflopend naar 100 miljoen structureel na 2031. Door een vliegwieleffect levert dat de komende jaren 6 miljard euro extra investeringsruimte op, zo zei Aedes-voorzitter Liesbeth Spies tegen RTL Nieuws. Goed nieuws voor corporaties in het bouwen van nieuwe woningen het onderhouden en verduurzamen van bestaande woningen. Maar met die verduurzaming gaat het ook over installaties, zoals warmtepompen. In deze editie van RenovatieTotaal (p.35) pleit Ildert Burghout, directeur van Panasonic Nederland, hartstochtelijk voor langjarig financieel ondersteuningsbeleid op het gebied van duurzame installaties. Overigens doet hij dat niet alleen voor zijn eigen bedrijf en alleen warmtepompen; hij pleit ook voor een verstandige manier van het koelen en verwarmen van woningen met alle bouwkundige en installatietechnische oplossingen. Wat wel ingewikkeld wordt, is de realiseerbaarheid van de verduurzaming van nog steeds miljoenen bestaande woningen en kantoren. Handentekort, grondstoffenschaarste, geopolitieke verhoudingen met onder andere handelstariefverhogingen tot gevolg. Flexibel hier op inspringen - in alle lagen van de renovatie- en onderhoudssector - is nu en in de komende decennia keihard nodig. Harmen Weijer Hoofdredacteur RenovatieTotaal Reageren? redactie@renovatietotaal.nl In dit nummer Thema Badkamerrenovatie: Prefab badkamer zoekt ruimte in bestaande bouw 9 19 Installaties Rijksmonument uit 1912 living lab voor duurzame installaties 31 4 Actueel 7 Column 11 T hema Badkamerrenovatie: Interview 15 T hema Badkamerrenovatie: Project Drachten 17 T hema Badkamerrenovatie: Douche-wtw 21 T hema Badkamerrenovatie: Lezerstest 23 T hema Badkamerrenovatie: Productoverzicht 25 Techniek: Gevelisolatiesystemen 27 L ezerstest: Gaten zagen zonder gedoe 28 I nterview: Gebrek eigen vermogen zet rem op verduurzaming 31 Bouwhistorie: Mobiel Erfgoed (1) 30 OudNieuw: Tramkade, ‘s-Hertogenbosch 35 Installaties: Interview 38 Installaties: Installatienieuws 41 I nstallaties: Opleiden is vakmensen meenemen 42 I nstallaties: Refurbishment van installaties 45 Installaties: Productoverzicht 46 Installaties: Cursussen & Opleidingen Lezertest Italiaans snijwerk

4 nr. 5 september 2026 Woningmarkt lijkt funderingsrisico’s al mee te nemen in huizenprijzen Door toezichthouders op financiële instellingen wordt al geruime tijd aangenomen dat funderingsrisico’s niet of nauwelijks in de woningprijzen verwerkt zouden zijn. Onderzoek van ABN AMRO en brainbay/NVM wijst er echter op dat veel kopers in risicogebieden al rekening houden met mogelijke funderingsproblemen. Dit verkleint de kans op een algehele prijsval op de woningmarkt. Woningen met bekende funderingsproblemen worden gemiddeld duidelijk voor een lagere prijs verkocht dan vergelijkbare woningen zonder zichtbare informatie over de fundering. Dat blijkt uit onderzoek van ABN AMRO en brainbay/NVM naar de invloed van funderingsrisico’s op woningprijzen, dat is verschenen in het economievakblad ESB. Een brede, plotselinge prijsdaling door meer bewustwording van deze risico’s lijkt daardoor minder waarschijnlijk. Maar voor kopers van oudere woningen in risicogebieden blijft funderingsschade een serieus financieel risico. Goede informatie, deskundig onderzoek en realistische prijsafspraken blijven daarom essentieel. 14% lagere prijs Funderingsproblemen krijgen de laatste jaren steeds meer aandacht. Vooral oudere woningen kunnen ermee te maken krijgen. Schade aan de fundering is vaak niet zichtbaar aan de buitenkant, terwijl herstel veel geld kan kosten. Daardoor leeft de vraag of kopers dit risico wel voldoende meenemen wanneer zij een bod doen op een huis. Het onderzoek laat zien dat de markt dat in veel gevallen al doet. Woningen waarvan bekend is dat de fundering slecht is en op korte termijn moet worden vervangen, worden gemiddeld voor ongeveer 14 procent minder verkocht dan vergelijkbare woningen waarvan de funderingsstaat niet bekend is. In geld gaat het om een gemiddeld verschil van ongeveer 61.000 euro. Meerwaarde vernieuwde fundering Woningen waarvan de fundering recent is vernieuwd, leveren juist gemiddeld ruim 2 procent meer op dan vergelijkbare woningen waarvan de funderingsstaat onbekend is. Het totale prijsverschil tussen een woning met een slechte fundering en een woning met een recent vernieuwde fundering komt daarmee uit op ongeveer 16 procent, oftewel gemiddeld ongeveer 78.000 euro. Dat bedrag ligt in de buurt van veelgebruikte schattingen voor de kosten van funderingsherstel. Volgens de onderzoekers is het overkoepelend beeld dat funderingsrisico’s op woningmarktniveau al voor een belangrijk deel in de woningprijs lijken te zitten. Dat betekent dat een plotselinge, brede daling van huizenprijzen door meer aandacht en publiciteit voor funderingsproblemen minder waarschijnlijk is. Verborgen risico’s Hoewel de uitkomsten op woningmarktniveau geruststellend zijn, betekent dit niet dat het probleem voor individuele kopers is opgelost. Bij veel woningen is de staat van de fundering niet bekend. Een koper kan dus nog steeds een huis kopen waarvan later blijkt dat de fundering slecht is. De onderzoekers hebben daarom ook gekeken naar dat verborgen risico. Voor woningen waarvan de funderingsstaat onbekend is, lijkt de markt gemiddeld een kans op funderingsschade van ongeveer 13 procent mee te wegen. In Amsterdam komt deze marktinschatting uit op circa 16 procent, in Rotterdam rond 14 procent en in de Zaanstreek op 27 procent. Wordt ook rekening gehouden met mogelijke toekomstige schade, dan lopen deze percentages verder op. De analyse is uitgevoerd met het woningwaardemodel van brainbay. Dit model schat de verwachte waarde van een woning op basis van miljoenen NVM-transacties en meer dan honderd woningkenmerken, zoals locatie, woonoppervlak en woningkwaliteit. De funderingsstaat zelf is géén onderdeel van het model. Daardoor konden de onderzoekers vergelijken wat woningen daadwerkelijk opbrachten ten opzichte van wat op basis van andere kenmerken verwacht mocht worden. Voor het onderzoek zijn woningen met een bouwjaar vóór 1975 bekeken. In Funda-advertenties is gezocht naar duidelijke vermeldingen van een slechte fundering of juist van recent funderingsherstel. De analyse gaat over de periode januari 2019 tot en met maart 2026, dus vóór de invoering van de verplichte funderingsparagraaf in het taxatierapport per april 2026. Duidelijke informatie Gezien de financiële risico’s voor de individuele koper blijft duidelijkheid over de fundering van groot belang. Meer informatie kan kopers helpen om betere keuzes te maken en verkopers helpen om onzekerheid weg te nemen. Tegelijk waarschuwt NVM dat toekomstige invoering van bijvoorbeeld labels of verplichtingen zorgvuldig moet gebeuren, omdat onjuiste of onvolledige informatie en ontbrekend handelingsperspectief tot verwarring of onbedoelde problemen voor kopers en verkopers kan leiden. Bron: NVM Actueel Oost Flevoland Woondiensten en Nijhuis Bouw ronden modernisering af De modernisering van de woningen rond De Morinel in Dronten is gereed. Woningcorporatie Oost Flevoland Woondiensten en Nijhuis Bouw vierden dat samen met bewoners, met een foodtruck in de wijk én volop activiteiten voor kinderen. De woningen rond De Morinel waren de derde fase van het moderniseringsproject van Oost Flevoland Woondiensten. In deze fase zijn ruim honderd woningen uit de jaren 70 van de vorige eeuw gemoderniseerd en verduurzaamd. Ze kregen een volledig geïsoleerde schil, nieuwe kozijnen en een nieuw ventilatiesysteem. Ze zijn bovendien voorbereid op een warmtepomp in de toekomst. Dankzij de modernisering zijn de woningen comfortabeler, zijn de woonlasten verminderd en is het aanzicht van de buurt verbeterd. Meer dan vierhonderd woningen Het moderniseringsproject van Oost Flevoland Woondiensten betreft woningen die tussen 1970 en 1980 zijn gebouwd. De werkzaamheden zijn gestart bij de woningen in Spelwijk in Swifterbant. Na de woningen in de omgeving van De Morinel is wijk De Fazant aan de beurt. Daarna volgen ongeveer 50 woningen in de omgeving van Het Erf in Biddinghuizen. Bron: Nijhuis Bouw

5 nr. 5 september 2026 In de spotlight Product uitgelicht Gemeente Nijmegen wil wederopbouwgebied in centrum beschermen De gemeente Nijmegen wil het wederopbouwgebied in de Nijmeegse binnenstad beschermen als stadsbeeld. Dit gebied is bijzonder vanwege zijn geschiedenis en de manier waarop de binnenstad na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog is herbouwd. Met de bescherming wil de gemeente, die is gestart met de beschermingsprocedure, de bijzondere kenmerken en kwaliteiten van het gebied behouden. Nijmegen is een echte wederopbouwstad. Met het bombardement van 22 februari 1944 en de verwoestingen tijdens het bevrijdingsoffensief werd de binnenstad van Nijmegen zwaar getroffen. Hierbij vielen veel burgerslachtoffers. Na de oorlog is hard gewerkt aan de wederopbouw van de binnenstad. De wederopbouw was een periode van optimisme en modernisering. De middeleeuwse hoofdstructuur van de stad bleef grotendeels behouden, maar werd aangepast aan de eisen van die tijd. Straten werden op sommige plekken verlegd en verbreed om het centrum beter toegankelijk te maken voor het verkeer. Er kwam meer ruimte voor winkels en andere voorzieningen, met woningen op de verdiepingen. Ruimte Ook ontstonden nieuwe stedelijke plekken, zoals Plein 1944. Dit plein kreeg ruimte voor parkeren, markten, recreatie en uitgaan. Tegelijkertijd werden historische en beeldbepalende gebouwen behouden en hersteld, zoals de Stevenskerk, het stadhuis en de Molenstraatkerk. De bescherming betekent niet dat er een glazen stolp over het centrum van Nijmegen komt: het wordt geen openluchtmuseum. De binnenstad blijft zich ontwikkelen, maar binnen passende kaders. Sloop en nieuwbouw blijven op veel plekken mogelijk, maar de nieuwbouw zal wel goed moeten aansluiten bij de karakteristieken van de wederopbouw. HEMA en H&M winkels In de Nijmeegse binnenstad zijn al verschillende panden aangewezen als gemeentelijk monument. Denk aan het gebouw van de HEMA, het oude pand van Peek & Cloppenburg (nu H&M) en Modehuis Voss (nu Bakker Bart). Deze panden zijn zo bijzonder, dat ze als geheel zijn beschermd. Voor panden die al beschermd zijn, verandert er niets. Bron: Gemeente Nijmegen. Foto's: Google Street View ACO www.aco.nl Kleur in de badkamer? Vergeet de douchegoot niet! Kies je voor gekleurde douchegarnituren en kranen? Zorg er dan voor dat ook de uitstraling van de douchegoot hierbij aansluit. Met de nieuwe ACO ShowerDrain S heb je keuze uit geslepen RVS, Gold, Bronze, Graphite en Black. eenvoudig toegankelijk via het “tip&flip” rooster. Het tweedelige stankslot is snel gereinigd en weer terug op z’n plek. Na uitname van het stankslot is de achterliggende leiding goed bereikbaar i.g.v. calamiteiten. Makkelijker kan het niet! PVD-techniek voor de gekleurde uitvoeringen De doucheprofielen van de ACO ShowerDrain S zijn gekleurd door middel van PVD-techniek. Dit is een chemische behandeling onder druk, waarmee het mogelijk is om metalen voorwerpen, zoals douchegootprofielen, te voorzien van een kleur. Het materiaal wordt hierdoor duurzamer, sterker en krasbestendiger dan met een poedercoating. Met een PVD-bewerking hoef je niet bang te zijn dat schoonmaakmiddelen de kleur van de goot zullen aantasten. Flexibel in de verwerking Ook bij de montage biedt het doucheprofiel verschillende mogelijkheden. Met een breedte van 65 mm blijft het profiel relatief slank en het is verkrijgbaar in meerdere kleuren en lengtes. Op locatie kan het profiel worden ingekort en traploos in hoogte worden ingesteld. Het systeem is geschikt voor tegeldiktes tot 24 mm en kan in twee fasen worden geplaatst, waardoor de kans op beschadiging tijdens de bouw wordt verkleind. Daarnaast is er keuze uit een standaard en een laag kunststof puthuis. Daarmee kan de douchegoot worden afgestemd op zowel de gewenste uitstraling als de beschikbare inbouwsituatie. Ook de douchegoot meenemen in het totaalbeeld van de badkamer? Bekijk de beschikbare uitvoeringen en mogelijkheden van de ACO ShowerDrain S. Het puur en slanke ontwerp van de ShowerDrain S is niet alleen een sieraad voor de douche maar ook eenvoudig schoon te houden. Even een zachte doek over het doucheprofiel en hij glimt weer. Het puthuis is Producten

6 nr. 5 september 2026 Actueel NVM: funderingsparagraaf te snel ingevoerd, woningverkoop stagneert De sinds 1 april van dit jaar verplichte funderingsparagraaf in taxatierapporten voor woningen blijkt voor problemen te zorgen bij woningeigenaren die hun huis willen verkopen. Door een combinatie van factoren, zoals onduidelijke funderingsrisico’s, gebrek aan onderzoeksdeskundigen en onzekerheid bij hypotheekverstrekkers, gaan in risicogebieden transacties niet door, zo constateert makelaarsvereniging NVM. Sinds 1 april 2026 bevat ieder taxatierapport voor woningen verplicht een funderingsparagraaf. Die maatregel, bedoeld om kopers en verkopers beter te informeren, zorgt volgens NVM nu al voor problemen op de woningmarkt. De makelaarsvereniging waarschuwt in een brandbrief aan minister Boekholt-O’Sullivan van Volkshuisvesting dat woningtransacties dreigen te stagneren door onduidelijke funderingsrisico’s, gebrek aan onderzoeksdeskundigen en onzekerheid bij hypotheekverstrekkers. “Grote onzekerheid” NVM onderschrijft het belang van betere informatie over funderingen, maar vindt dat de nieuwe systematiek te snel is ingevoerd. “De combinatie van nieuwe databronnen, uiteenlopende risicomodellen en een gebrek aan uniform handelingsperspectief leidt op dit moment echter tot grote onzekerheid bij woonconsumenten. Die onzekerheid raakt een woningmarkt die toch al onder druk staat door de aanhoudende woningnood”, zo stelt NVM in de brandbrief. Een belangrijk knelpunt is de capaciteit voor vervolgonderzoek. NVM schrijft in haar brandbrief dat er onvoldoende deskundigen beschikbaar zijn om quickscans uit te voeren. Bovendien is nog niet helder aan welke certificerings- en kwaliteitseisen deze onderzoeken moeten voldoen. Ook financiers hebben hun acceptatiebeleid nog niet volledig aangepast aan de nieuwe funderingsinformatie. Vooral woningeigenaren met een D- of E-kwalificatie weten daardoor niet goed waar ze aan toe zijn. Dat heeft volgens NVM inmiddels concrete gevolgen. Verkopers krijgen een D- of E-kwalificatie, maar kunnen soms geen quickscan laten uitvoeren doordat deskundigen zijn volgeboekt. Potentiële kopers haken vervolgens af uit vrees voor funderingsproblemen en problemen met de financiering. Daardoor kunnen transacties stilvallen, terwijl het werkelijke funderingsrisico mogelijk meevalt. Regie nemen NVM vraagt het Rijk daarom dringend de regie te nemen. Er moet onder meer een landelijk kader komen voor betrouwbare funderingsinformatie, uniforme kwaliteitseisen voor onderzoek en duidelijkheid over certificering. Ook is afstemming met hypotheekverstrekkers noodzakelijk. Volgens NVM is de tijd van verkennen voorbij: zonder centrale regie dreigen woningbezitters en kopers klem te raken tussen risico-inschattingen, beperkte onderzoekscapaciteit en financieringsonzekerheid. Bron: NVM. Foto: NCAF. Lege kantoren aan Kronenburgsingel Arnhem zijn omgebouwd tot appartementen Het voormalige kantoorgebouw aan de Kronenburgsingel in Arnhem, dat jarenlang leegstond, is getransformeerd tot 46 sociale huurwoningen. Na de zomer zijn er nog eens 56 sociale huurwoningen opgeleverd. Tussen beide gebouwen realiseert Kudo daarnaast 37 betaalbare koopwoningen. De ontwikkeling van de Kronenburgsingel is tot stand gekomen in samenwerking tussen ontwikkelaar Kudo, Circle Real Estate en Portaal. De appartementen variëren van studio’s tot driekamerwoningen. Ze zijn bestemd voor verschillende doelgroepen, waaronder jongeren, senioren en mensen die op zoek zijn naar een woning die beter past bij hun situatie. "Juist in een tijd waarin de vraag naar betaalbare woningen groot is, laat dit project zien welke kansen transformatie biedt”, stelt Martijn Bax, programmamanager Portaal Arnhem. “We geven gebouwen die hun functie verloren hebben een nieuwe toekomst én bieden woningzoekenden een nieuw thuis." Nieuwe impuls voor Kronenburg De ontwikkeling maakt deel uit van de vernieuwing van Kronenburg. Het gebied verandert stap voor stap van een kantoorlocatie naar een woonomgeving met meer groen en ruimte voor ontmoeting. De oplevering van de eerste woningen vormt een belangrijke mijlpaal in deze ontwikkeling. Een plek die jarenlang buiten gebruik was, maakt plaats voor een levendige woonomgeving waar straks weer wordt gewoond, geleefd en ontmoet. Bron: Portaal Renovatie in de Kooi in Leiden succesvol afgerond De renovatie van 44 woningen van woningcorporatie Portaal aan de Kooihof, Kooizicht, Kooipark en de Parkstraat in Leiden is afgerond. Portaal heeft de renovatie het afgelopen jaar uitgevoerd in samenwerking met aannemer elk®. Het doel was de woningen comfortabeler, energiezuiniger en toekomstbestendig te maken. De woningen zijn voorzien van HR++ glas met ventilatorroosters, nieuwe dakramen en dakkapellen met HR++ glas en isolatie, nieuwe balkondeuren en glas in achtergevel naar balkon en tuin (inclusief nieuwe kozijnen). Muren, daken en de meeste gevels zijn geïsoleerd, portieken zijn opgefrist, nieuwe voordeuren zijn geplaatst of opgeknapt en waar nodig zijn keukens, badkamers en toiletten vernieuwd. Alle woningen zijn ingemeten door een onafhankelijk adviseur en hebben nu label A. Voor de renovatie moesten sommige bewoners hun woning een tijdje verlaten, wat een ingrijpende en heftige periode voor de bewoners vormde. Portaal zorgde voor een logeerwoning, er waren douchecabines. Na een jaar renoveren zijn de vernieuwde woningen aan de Kooizicht, Kooilaan, Parklaan klaar voor de toekomst: duurzaam, comfortabel en geliefd door hun bewoners. Bron: Portaal

7 nr. 5 september 2026 Column In elk nummer van RenovatieTotaal geeft dr.ir. Haico van Nunen zijn mening over een aspect van ‘de renovatiewereld’. Haico van Nunen is adviseur bij BouwhulpGroep en lector Duurzame Renovatie bij het kenniscentrum Duurzame HavenStad van Hogeschool Rotterdam. Particulieren op z'n corporaties Afgelopen week is er in mijn straat, twee deuren verderop, een nieuwe badkamer geplaatst. Het begon 's ochtends vroeg met het plaatsen van een kleine gesloten container. Daarna een Dixie, en zo nu en dan lagen er wat bouwmaterialen op de stoep. Een tijdelijke wastafel maakte duidelijk wat er ging gebeuren. Het zag er allemaal verzorgd uit. Het verbaasde me dan ook niet dat ik de busjes die er stonden herkende uit de corporatiepraktijk. Een bekende partij uit de regio, nu blijkbaar aan de slag voor een particulier. Eigenlijk zou dat me niet moeten verbazen. Want het verschil in eigenaarschap tussen een huurder op koper zit niet in het gebruik van de badkamer? Dus waarom zou hun vakmanschap niet bij particulieren ingezet kunnen worden? In mijn eigen praktijk roep ik altijd dat de woningvoorraad uniform is, maar de eigendomsvorm en het beoogde gebruik de verschillen maken. Toch zie je de inzet van professionele kennis en kunde van vakmensen maar mondjesmaat terug in de praktijk. Een onderhouds- uitvoeringsbedrijf specialiseert zich of in corporaties of in particulieren. Voor de vakman of vakvrouw maakt het niet uit: die weet het adres, belt aan en maakt wat er gemaakt moet worden, en in één keer goed. Het zit hem vooral in het proces vooraf aan de handtekening op het uitvoeringscontract - informeren, keuzes maken, afstemmen. Maar wat als je juist dat deel vereenvoudigt? Pak je de opgave op buurtniveau op, dan hoef je niet te wachten tot één bewoner zich meldt, maar bundel je meerdere buurtbewoners in één bouwstroom. Dan wijkt de opgave in een buurt niet veel af van die bij de corporatie waar je al jaren voor werkt. En kunnen meer mensen profiteren van de kwaliteit die geleverd wordt. Dat is volgens mij een win-win. Het ordenen van een buurt tot een continue stroom aan woningverbeteringen is een vak op zich, en misschien wel de sleutel tot herhaling. Er ligt dan ook een groot potentieel voor bedrijven die nu al excelleren in het verbeteren van bestaande bouw. Wij weten uit eigen ervaring dat het kan — al is het, ondanks de grote opgave en complexe uitdagingen, nog geen vanzelfsprekende praktijk. Terug naar de badkamer. Ik heb het eindresultaat nog niet met eigen ogen gezien, maar de laatste spullen worden opgehaald. In anderhalve week tijd is alles uitgevoerd en bijna alles weer verdwenen. Het geeft moed om te zien dat het kan, en dat de overlast, in ieder geval op straat en voor de buurt, beperkt bleef. Blijft de vraag: hoe krijgen we dit dagelijks herhaald? Start aanbesteding renovatie rijkskantoor Hanzelaan Zwolle Het Rijksvastgoedbedrijf gaat de renovatie van twee kantoorpanden aan de Hanzelaan, vlak bij het station van Zwolle, één voor één aanbesteden. Het kantoor moet uitgebreid worden met een levendige, toegankelijke en open plint en een Rijksontmoetingsplein. “De kennis en ervaring die we opdoen bij de aanbesteding voor Hanzelaan 280 zetten we in bij de aanbesteding van Hanzelaan 310.” De aanbesteding voor de renovatie van rijkskantoor Hanzelaan 280 in Zwolle is inmiddels al gestart. “Bij de Hanzelaan 280 gaan we het pand uitbreiden met ongeveer 4.000 m2 tot een totaal volume van ongeveer 14.000 m2, waarbij we de hoofddraagconstructie en de gevels hergebruiken: dat is het ontwerpuitgangspunt”, vertelt Remko Liekelema, projectmanager bij het Rijksvastgoedbedrijf (RVB). Het grootste deel van het gebouw krijgt daarmee een duurzaam tweede leven. Wat er daarnaast nog hergebruikt wordt, wordt tijdens de aanbesteding pas duidelijk. “We willen de kwaliteiten van het bestaande pand opnieuw inzetten op een duurzame en moderne manier”, stelt Liekelema. Voorbeeld De aanbesteding van Hanzelaan 280 dient als voorbeeld voor 310. De twee kantoorpanden liggen vlak bij het station van Zwolle. “De kennis en ervaring die we de komende periode opdoen bij de aanbesteding voor Hanzelaan 280, willen wij ook inzetten bij de aanbesteding van 310”, stelt Liekelema. “Het is uniek om op deze manier te werken en het kan hier omdat het om twee vergelijkbare opgaven gaat, dicht bij elkaar. We maken daarbij zoveel mogelijk gebruik van hetzelfde projectteam. We kunnen zo in één stad, met één team verschillende projecten doen en zo voor versnelling in het werk zorgen”, aldus Liekelema. “We leren veel van de overeenkomsten en de verschillen van 280 en 310.” Routekaart Alles draait bij beide aanbestedingen om circulariteit en hergebruik van materialen. De Routekaart verduurzamen is het uitgangspunt waarin circulair, natuurinclusief, klimaatadaptief en energiezuinig bouwen centraal staan. Liekelema: “Het RVB stimuleert de markt om zoveel mogelijk materialen in het gebouw te hergebruiken. Ook wordt uitgevraagd of er bij andere projecten materialen zijn die de Hanzelaan kan hergebruiken. Uiteindelijk is onze ambitie om een structurele bijdrage met maatschappelijke meerwaarde te leveren aan een duurzame, inspirerende en toekomstgerichte werkplek en verblijfsomgeving.” Partijen kunnen zich tot 7 september 2026 aanmelden via Tenderned.

Echt vakmanschap is duidelijk te zien, als je weet waar je moet kijken Ga voor professionele kwaliteit met de 30-dagen 100% comfortgarantie op al onze veiligheidsschoenen. Nieuwe kleur nu verkrijgbaar! steelblue.com/nl

9 nr. 5 september 2026 Prefab badkamer zoekt ruimte in bestaande bouw Biobased isolatiematerialen zoals stro, vlas, hennep en miscanthus zijn goede vervangers voor traditionele isolatie. Ze stoten minder CO2 uit bij de productie en slaan zelfs CO2 op in het gebouw. Maar in de bouwpraktijk zijn er ook uitdagingen. Zo isoleren biobased materialen net iets minder goed. Daardoor moet er dikker en dus duurder gebouwd worden. André Kruithof, senior specialist Energie & Duurzaamheid bij Nieman Raadgevende Ingenieurs legt uit hoe een ‘gelijkwaardige oplossing’ dit probleem oplost. Auteur: Harmen Weijer De oorsprong van MyCUBY ligt in 2013. Binnen VolkerWessels werden steeds meer onderdelen van woningen industrieel geproduceerd, maar badkamer en toilet ontbraken nog. De vraag ‘Kunnen jullie een prefab badkamer bouwen’ belandde bij De Mors, van oorsprong de timmerfabriek van VolkerWessels. “Mijn collega Niek Brandt, tegenwoordig algemeen directeur, is daarmee aan de slag gegaan. In 2014 rolde de eerste badkamer van de band.” Inmiddels produceert De Mors jaarlijks 1.000 tot 1.200 badkamers, ongeveer voor de helft voor VolkerWessels en voor de helft voor andere bouwers. Het product is in twaalf jaar flink veranderd. Zo begon De Mors met houten vloeren en worden tegenwoordig onder meer lichtere XPS-vloeren met keramische afwerking toegepast. Ook probeert het bedrijf niet langer ieder onderdeel zelf te produceren, maar werkt het met gespecialiseerde ketenpartners. Geschikt voor renovatie? Het principe bleef hetzelfde: de MyCUBY komt als complete badkamer of toiletgroep uit de fabriek. Daarin zit zowel de kracht als de beperking voor renovatie. “Wij hebben een plug-and-playbadkamer, die op zijn plek moet worden gereden of gehesen”, zegt Löwik. “Een badkamer ter plaatse uit losse prefab elementen samenstellen is iets anders. MyCUBY wordt compleet aangevoerd.” Waarom zou een renovatiebouwer daarvoor kiezen? Niet primair vanwege de aanschafprijs, stelt Löwik. “Als je een prefab badkamer qua prijs vergelijkt met een traditionele badkamer, zit daar niet zozeer een prijsvoordeel in”, erkent Löwik. “Wij kijken over de langere termijn. Je verkort de bouwtijd, hebt veel minder handen nodig op de bouw en krijgt lagere faalkosten.” Dat laatste voordeel ontstaat vooral door de gecontroleerde productie. “Wij maken alles onder dezelfde omstandigheden in onze fabriek. We testen alles af en leggen dat ook vast. De badkamers gaan kant-en-klaar de fabriek uit.” Dat is aantrekkelijk in een sector waarin vakmensen schaars zijn. Bovendien verandert de bouwplaats: werkzaamheden van tegelzetter, loodgieter, elektricien en andere disciplines worden voor een belangrijk deel naar de fabriek verplaatst. Daar zijn kwaliteit, planning en arbeidsomstandigheden beter beheersbaar. “Op een bouwplaats met veel prefab is alles veel strakker georganiseerd dan op een traditionele bouwplaats.” Standleiding staat al vast En hoewel er potentie is voor prefab badkamers in bestaande bouw, stuiten Löwik en zijn mensen wel op enkele hindernissen. De eerste is al heel praktisch: hoe krijg je een complete badkamer binnen? “Er zijn renovatie- en zeker transformatieprojecten waarin de hele gevel of het dak wordt opengehaald. Daar kunnen we prima in werken. Bij een flat waarvan de gevel wordt verwijderd, kunnen de units bijvoorbeeld rechtstreeks naar binnen worden gereden. Blijft de gebouwschil grotendeels intact, dan wordt het moeilijker.” Minstens zo belangrijk is de installatietechniek. “Dat is vooral waar je in renovatie tegenaan loopt”, zegt Löwik. “In nieuwbouw kunnen standleidingen, afvoeren en aansluitpunten vanaf het ontwerp worden afgestemd op de badkamer. Een prefab badkamer zet je op de juiste plek, sluit stroom en leidingwerk aan en hij is klaar. In bestaande bouw liggen die posities echter grotendeels vast.” Traditioneel kan een installateur nog leidingen verleggen of in een vloer werken. Bij een vooraf geproduceerde badkamer is die vrijheid veel kleiner. De oplossing is daarom vooral: eerder ontwerpen vanuit prefab. Bibliotheek wordt woningbouw Dat volledige prefab in bestaande bouw wel degelijk mogelijk is, heeft De Mors onlangs ervaren bij een transformatie van een kerk in Rotterdam naar een appartementen complex. konden de badkamers van bovenaf in het bestaande gebouw worden gehesen. “Het was eerst één grote ruimte. De prefab badkamers werden op hun plek gezet en daarna werden de wanden tussen de woningen geplaatst. Dat is echt een vorm van renovatie en transformatie waarin prefab badkamers en toiletten goed passen.” Ook schaal telt. MyCUBY is vooral interessant bij herhaling. “Wij kijken naar series. Bijvoorbeeld honderd badkamers waarin maar twee ontwerpen zitten.” Voor de fabriek ligt de ondergrens volgens Löwik rond tien badkamers, bij voorkeur tien dezelfde. Dat laat zien dat de belangrijkste verandering vooral organisatorisch van aard is. “Heel veel partijen willen graag prefabproducten, maar zijn nog niet prefab-ready. Wie eerst traditioneel ontwerpt en vervolgens probeert er een prefab badkamer in te passen, is meestal te laat. Prefab vraagt dat architect, bouwer, installateur en producent al aan het begin samen aan tafel zitten.” “Conceptuele bouwers denken vanaf het begin vanuit het concept”, zegt Löwik. “Dan kijken we samen naar de plattegronden: hoe kun je hier een prefabproduct toepassen? De renovatie vanaf het eerste ontwerp dus prefab-ready maken, dan gaat het lukken.” In bestaande bouw is potentie genoeg om prefab badkamers in te zette, maar bouwers stuiten wel op enkele hindernissen. Zoals: hoe krijg je een complete badkamer binnen? Erin hijsen is een van oplossingen, maar dat vraagt wel dat dak of gevel open gemaakt kan worden. Foto: De Mors. Thema Badkamerrenovatie: Prefab Bij De Mors wordt de MyCUBY prefab geassembleerd in de eigen fabriek in Rijssen. Inmiddels produceert het bedrijf niet langer ieder onderdeel zelf, maar werkt het met gespecialiseerde ketenpartners. Foto: De Mors.

MAAKT HET MAKKELIJK SNEL Géén schilder- of stucwerk STRAK Onzichtbaar bevestigd STIJLVOL Met decoratieve folie SIMPEL Handige tong & groef verbinding SLIM Kosten- & tijdbesparend agnes.nl SLIMME WAND- EN PLAFONDPANELEN DIVERSE DESIGNS

11 nr. 5 september 2026 Thema Badkamerrenovatie: Interview “Het tegelambacht trekt jongeren, maar de sector laat ze moeilijk binnen” Wie Ton Borrenbergs spreekt, krijgt geen gladgestreken verhaal over tegelzetten. De eigenaar van TAB Support ziet als technisch adviseur vooral het werk waarover discussie is ontstaan. Hij onderzoekt schades, verricht keuringen en bemiddelt tussen tegelzetters, aannemers, opdrachtgevers, verzekeraars en soms juristen. Toch is zijn overtuiging na tientallen jaren in het vak onverminderd: tegelzetten is een prachtig ambacht. Juist daarom maakt hij zich zorgen. Niet omdat jongeren massaal wegblijven, want tegelzetten blijkt opmerkelijk populair bij mbo’ers, maar omdat er voor gemotiveerde leerlingen helaas moeilijk leerbedrijven te vinden zijn. Auteur: Harmen Weijer. Foto’s: TAB Support/Ton Borrenbergs. binnen en denk soms: wat is hier eigenlijk aan de hand? Maar dat begint al bij verwachtingen vooraf. In een inloopdouche kan spatwater op het vlakke vloerdeel terechtkomen, ook als het douchegedeelte correct op afschot ligt. Dan gaan we ons afvragen: mag dat? Maar ik vraag me allereerst af; hoe is die douche verkocht, hoe is het ontwerp bedacht en wat is daarover uitgelegd?” Hetzelfde geldt voor gerectificeerde tegels, oftewel: de strakke tegels met op maat gezaagde hoeken en kanten, die een opdrachtgever vrijwel voegloos wil laten verwerken. “Een tegel blijft een gebakken product en is nooit volledig vlak. Bij heel smalle voegen kun je de randen en kleine oneffenheden zien, zeker bij strijklicht. Kan de tegelzetter daar altijd iets aan doen? Nee.” Halfproduct Volgens Borrenbergs moet de tegelzetter daarom eerder en nadrukkelijker aan tafel komen. “Tegelzetters zijn soms onvoldoende assertief. Ze werken voor een aannemer, die weer een opdracht van een opdrachtgever heeft gekregen. Maar in de showroom zijn dan al de tegels verkocht. Tegelwerk is op dat moment eigenlijk nog maar een halfproduct. Daarna zijn de ondergrond en de verwerking bepalend voor het eindresultaat.” Goede afspraken en uitvoeringsrichtlijnen kunnen conflicten voorkomen. Ook de beoordeling achteraf moet deugen. “Afkeuren is niet zo moeilijk, maar je moet het wel goed kunnen onderbouwen.” Wanneer tegels loskomen, vraagt Borrenbergs: “Welke con- “Af en toe word ik wel een beetje bezorgd van alle schademeldingen die binnenkomen”, start Borrenbergs het gesprek. “Maar ik zie natuurlijk maar een paar procent van het werk. Laten we ervan uitgaan dat het meeste gewoon goed gaat.” Als het misloopt, en ze schakelen Borrenbergs in, is de oorzaak zelden met één blik vast te stellen. “Ik kom een badkamer Ton Borrenbergs, expert én ambassadeur van tegels en tegelzetten: Bij XXL-tegels nemen de gevolgen van een fout sterk toe, weet Borrenbergs. “Zit er een kras in een plaat van één bij drie meter, dan moet de hele plaat eruit.“

12 nr. 5 september 2026 troles zijn uitgevoerd? Is de vlakheid gemeten, zijn er trekproeven gedaan en wat is de sterkte van de ondergrond? Bij schade moet de bewijslast boven water komen.” Bij renovaties komt daar de wens naar dunne opbouw bij. Dunne tegels en grootformaatplaten gebruiken minder grondstof en besparen ruimte, maar ‘dun’ is nooit een doel op zichzelf. De hele constructie moet kloppen: ondergrond, vlakheid, stijfheid, hechting, waterdichting en afschot. Tegel over tegel kan, mits het bestaande werk vast, schoon en geschikt is. Bij XXL-tegels nemen de gevolgen van een fout sterk toe, weet Borrenbergs. “Zit er een kras in een plaat van één bij drie meter, dan moet de hele plaat eruit. Nabestellen kan weken duren en bij een steenstructuur moet het patroon aansluiten. Met transport en een speciale kist erbij ben je voor één plaat zo richting duizend euro kwijt. En dan heeft de bouw vertraging.” Digitaal naast ambachtelijk Borrenbergs verwacht desondanks veel van grootformaat keramiek, maar de werkwijze verandert. “Het snijplankje en het volledig handmatig bewerken worden bij XXL-tegels een beetje old school. Ruimten worden digitaal ingemeten, waarna platen in een werkplaats maatvast worden voorbereid, genummerd en eventueel met een waterjet gesneden. Als je met digitale meetapparatuur en AutoCAD kunt werken, maak je van een ruimte een bestand waarmee je zo’n machine aanstuurt. Dat is een ander niveau dan alleen tegels sjouwen en emmertjes specie naar boven brengen.” Hulpmiddelen kunnen zwaar tilwerk verlichten, maar zijn geen oplossing voor alle klussen. “Midden op bijvoorbeeld de Herengracht kun je soms amper met een busje komen. Laat staan met grote machines. Maar toegegeven: het werk verandert wel, vooral in de voorbereiding met het digitaal inmeten en ontwerpen. Hoe dan ook: de tegels moeten wel geplaatst en dat doen nog steeds vakmensen.” Nauwelijks leerbedrijven Die mensen moeten komen vanaf de mbo-opleidingen.Eén dag per week geeft Borrenbergs les aan een mbo- opleiding in Helmond. Daar ziet hij dat jongeren het vak wel degelijk aantrekkelijk vinden. Bij de start van dit nieuwe schooljaar telt zijn groep 20 jongens en 1 vrouw. “Ze willen allemaal heel graag tegelzetter worden, dat is eigenlijk het probleem niet. Maar het is een BBL-opleiding, dus ze moeten bij tegelzetbedrijven geplaatst kunnen worden. Van die 21 hadden we er kort na de start pas 6 ondergebracht.” Dat wringt met de veelgehoorde roep om vakmensen. “Dat er overal handen nodig zijn, lees ik in de krant. In onze praktijk krijg ik deze leerlingen nog niet eens gratis geplaatst.” De reden daarvoor ligt volgens hem in de versnippering van de bedrijfstak. Veel tegelzetters zijn zelfstandigen zonder personeel en willen dat blijven. “De financiële ruimte is er vaak niet. Op grote projecten bepaalt de aannemer de meterprijs, niet de tegelzetter. Dan moet je binnen die prijs ook een leerling meenemen, die in het begin tijd en begeleiding kost.” Een zelfstandige loopt bovendien het risico dat een leerling na twee jaar voor zichzelf begint. “Dan zegt hij: dankjewel, ik ken het kunstje en ga het Bij XXL-tegels nemen de gevolgen van een fout sterk toe, weet Borrenbergs. Daarom wordt natuursteen- of keramisch plaatmateriaal veelal prefab en machinaal bewerkt in de fabriek en niet in het werk zelf. Bij schade moet de bewijslast boven water komen. Borrenbergs ziet dat jongeren het tegelzetvak wel degelijk aantrekkelijk vinden. Bij de start van dit nieuwe schooljaar telt zijn groep 20 jongens en 1 vrouw.

13 nr. 5 september 2026 vanaf nu zelf doen. Dat is zuur voor het bedrijf dat in hem heeft geïnvesteerd.” Niet iedere leerling heeft dezelfde motivatie, erkent hij. “Maar er zitten absoluut goede jongeren tussen die het snel oppakken.” Ideale leerprojecten Seriematige renovaties van corporatiewoningen en studentencomplexen zijn volgens hem ideale leerprojecten. “Het mooiste zou zijn als wij daar zoveel mogelijk jongeren zouden kunnen plaatsen. Alleen komen Nederlandse opleidingsbedrijven vaak niet meer aan de beurt.” Grote volumes worden geregeld uitgevoerd door internationale ploegen, terwijl Nederlandse tegelzetters steeds vaker als eenmanszaak in de particuliere markt werken. “Een zelfstandige kan geen tweehonderd badkamers in een halfjaar aannemen.” Zo ontstaat een vicieuze cirkel: kleine bedrijven kunnen moeilijk opleiden, grote leerprojecten verdwijnen uit beeld en scholen kunnen instromers niet plaatsen. Sinds 1998 is tegelzetten bovendien een vrij beroep. “Aan een tegelzetter worden helemaal geen opleidingseisen gesteld. Iedereen kan beginnen en dan wordt de prijs al snel maatgevend.” “Niets boven een tegel” Toch overheerst bij Borrenbergs de liefde voor het ambacht. “Tegelzetten is een prachtig vak. Je werkt in de afbouw en maakt vaak het paradestukje van een woning. De badkamer is misschien wel het duurste kamertje. Er wordt kritisch naar gekeken, maar er wordt ook veel aandacht aan besteed. Daar ligt de aantrekkingskracht voor de sector zichtbaar resultaat, technisch denkwerk en digitale vernieuwing. Je kunt iets laten zien. Het rolt onder je handen vandaan. Als je mooi tegelwerk hebt gemaakt en de mensen zijn gelukkig, ben je trots op je eigen werk.” En de tegel zelf? Ook daarvoor komt Borrenbergs woorden tekort. “Een tegel is sterk, slijtvast en gaat heel lang mee. In de zomer voelt hij koel; met vloerverwarming geeft hij in de winter juist een prettige stralingswarmte. Voor natte ruimten en zwembaden ken ik geen gelijkwaardig alternatief.” Het bakken kost veel energie, erkent hij, maar daar staat een uitzonderlijk lange gebruiksduur tegenover. Kunststof platen, kunstharsvloeren en microcement overtuigen hem niet. “Dat is allemaal minder slijtvast en ook niet herbruikbaar als de tegel echt aan het eind van zijn levensduur is. Mineralen zijn altijd herbruikbaar. Zelfs in de laatste fase kunnen ze nog prima worden toegepast als erfverharding, zonder dat dit vervuiling veroorzaakt. Voor mij is het heel eenvoudig: er gaat niets boven een tegel.” Jongeren willen allemaal heel graag tegelzetter worden, dat is eigenlijk het probleem niet, aldus Borrenbergs. Maar het is een BBL-opleiding, dus ze moeten bij tegelzetbedrijven geplaatst kunnen worden. En daar liggen wel obstakels, stel hij. Ton Borrenbergs: “Voor mij is het heel eenvoudig: er gaat niets boven een tegel.”

www.asf-fischer.nl verkoop@asf-fischer.nl +31 (0)320 28 56 10 www.webshop.asf-fischer.nl DYNAMIC LEVELLING SYSTEEM SCAN ME MAX 4 Wapeningsplaten voor nieuwbouw en renovatie Vloeroplossingen OP-DECK® ICF Vloersysteem LEWIS® Zwaluwstaartplaten® HODY® Staalplaatbetonvloeren Pieter Zeemanweg 107 3316 GZ Dordrecht (NL) +31 (0)78 617 44 00 reppel@reppel.nl www.reppel.nl VIVIDO 2K PU MULTILACK Een hoogwaardige lak voor wie hoge eisen heeft: extreem slijtvast, perfecte hechting en uitstekend bestand tegen chemicaliën. Vivido K-PU-Multilack is de beste keus voor oppervlakken die het zwaar te verduren hebben en kan op diverse ondergronden worden gebruikt. En dat zowel binnen als buiten – de kwaliteit spat ervanaf. T. +31 85 064 2020 | INFO ADLER BENELUX.COM | ADLER VERVEN.NL

15 nr. 5 september 2026 Thema Badkamerrenovatie: Project Tijdelijke warmwateroplossing bij renovatie 150 appartementen in Drachten Hoe zorg je ervoor dat bewoners van een groot appartementencomplex twee weken lang kunnen blijven douchen, terwijl de centrale warmwatervoorziening uit bedrijf is genomen om vervangen te worden? De VvE van dit complex in Drachten kreeg afgelopen voorjaar hiermee te maken. Een centrale noodinstallatie bleek te kostbaar en een douchewagen op het parkeerterrein was weinig aantrekkelijk voor de bewoners. Douche Simpel kwam met een even doelmatige als eenvoudige oplossing: een compacte elektrische noodboiler in de bestaande badkamer van iedere woning. Het project werd meteen de vuurdoop voor deze oplossing, die nog maar net uit de testfase bij Douche Simpel kwam. Auteur: Harmen Weijer. Foto’s: DoucheSimpel. Voor 150 VvE-appartementen in Drachten heeft Douche Simpel zijn onlangs zelf ontwikkelde noodboiler grootschalig ingezet om de bewoners van warmwater tijdelijk te blijven voorzien. Dat was nodig omdat in dit complex de bestaande centrale cv-installatie volledig moest worden vervangen, inclusief het verwijderen van oude leidingen. pacte noodboiler. Het bedrijf begon in 2016 met tijdelijke douchecabines voor renovaties in bewoonde staat, maar ontwikkelde zich volgens Hendriks steeds meer van verhuurder tot dienstverlener. “Wij zorgen tegenwoordig dat mensen tijdens werkzaamheden kunnen blijven douchen, naar het toilet kunnen blijven gaan of kunnen blijven koken.” De nieuwe boiler moest die dienstverlening eenvoudiger maken. Grote boilers nemen in kleine woningen immers veel ruimte in. “We wilden iets dat zo klein mogelijk is en waarmee mensen toch comfortabel kunnen blijven douchen. Dus zijn we afgelopen jaar aan de slag gegaan met deze innovatie.” Op het moment dat de VvE in Drachten zich meldde waren slechts 25 proefexemplaren gebouwd. “En toen kwam de VvE met de vraag of de oplossing op grote schaal beschikbaar kon komen. We moesten in één keer van 25 demoo tjes naar 150 goed werkende exemplaren”, vertelt Hendriks. “Daar zijn we met zijn allen bovenop gesprongen. Binnen twee weken is dat gelukt.” Klein vermogen Technisch zit de kracht vooral in de eenvoud. Een elektrische doorstromer die onbeperkt warm water kan produceren vraagt volgens Hendriks meer van de elektrische aansluiting. De compacte noodboiler die DoucheSimpel heeft ontwikkeld, kan met één stroompunt uit de voeten. Douche Simpel heeft het voor elkaar gekregen om uit een zeer beperkt watervolume toch ongeveer 6 tot 7 minuten comfortabel kan worden gedoucht. Na gebruik is het water in de boiler binnen maximaal een kwartier opnieuw op temperatuur. “Je moet niet vergeten dat het een tijdelijke noodvoorziening is. Zes of zeven minuten is dan prima. Op een camping krijg je soms een muntje waarmee je drie minuten kunt douchen. Bovendien houden we het waterverbruik uit duurzaam oogpunt ook zo minimaal mogelijk.” Ook de installatie is bewust eenvoudig gehouden. In andere renovatieprojecten kan Douche Simpel complete tijdelijke douchecabines plaatsen, bijvoorbeeld in een keuken, slaapkamer, bijkeuken of zelfs op een balkon. “Daarvoor zijn in principe nodig: een koudwaterpunt binnen tien meter, een afvoer binnen vijf meter en elektriciteit. In Drachten kon de bestaande douche echter intact blijven en hoefde alleen de tijdelijke warmwatervoorziening te worden toegevoegd”, vertelt Hendriks. Voorbereiding minstens zo belangrijk Voor Hendriks was het tegelijkertijd een ongebruikelijk praktijkexperiment. “We hadden natuurlijk getest; we gaan niet over één nacht ijs. Maar nu kregen we wel 150 afzonderlijke praktijksituaties en ervaringen.” Bovendien varieerde de bewonersgroep sterk. “Er zitten koopwoningen, sociale huurwoningen en particuliere huurwoningen in. Eigenlijk kwamen alle groepen die wij normaal afzonderlijk tegenkomen hier in één project samen.” De vuurdoop verliep goed. Vanuit de bewoners kwamen volgens de VvE geen klachten over de tijdelijke warmwatervoorziening. Bewoners lieten juist weten de oplossing prettig te vinden. Voor Hendriks bevestigt dit project in Drachten vooral dat tijdelijke voorzieningen bij renovaties niet ingewikkelder hoeven te worden gemaakt dan noodzakelijk. “Wij zijn gewend te denken vanuit de vraag: wat heeft een bewoner nodig om tijdens een renovatie gewoon in zijn woning te kunnen blijven functioneren? Die vraag konden we hier heel goed beantwoorden.” In een appartementencomplex in Drachten stond afgelopen voorjaar een ingrijpende technische operatie op stapel. De bestaande centrale cv-installatie moest volledig worden vervangen. Ook oude leidingen werden verwijderd. Omdat rond een deel daarvan asbesthoudend materiaal aanwezig was, moesten de werkzaamheden zorgvuldig en gefaseerd worden uitgevoerd. Het gevolg: ongeveer twee weken lang geen centrale warmwatervoorziening. Voor de bewoners van circa 150 appartementen van de VvE binnen het complex moest dus een alternatief worden gevonden om warmwater te kunnen krijgen in die weken. De VvE onderzocht verschillende mogelijkheden. Een tijdelijke centrale warmwaterinstallatie was technisch mogelijk, maar te kostbaar. Een andere optie was een tijdelijke douchevoorziening buiten het complex. Ook die viel af. Het zeven verdiepingen tellende gebouw telt bovendien een zeer gemengde bewonersgroep, waardoor dagelijks naar buiten gaan om te douchen bepaald geen ideale oplossing was. Oplossing De VvE kwam bij Douche Simpel terecht. Aanvankelijk werd daarbij gekeken naar de tijdelijke douchecabines van het bedrijf. Hendriks: “Toen hebben we gezegd: volgens mij hebben we voor jullie een veel geschiktere oplossing. Jullie probleem is namelijk niet de douche zelf. Alleen het warme water valt weg.” Toevallig werkte Douche Simpel juist op dat moment aan een nieuwe comDe kleine boiler kan heel eenvoudig gekoppeld worden aan de koudwaterleiding in de bestaande badkamer, zodat bewoners gewoon gebruik kunnen blijven maken hun badkamer.

2023 JUN 2024 JUN 2025 Ontdek de 10 voordelen van het vervangen met VELUX dakramen. Kijk op velux.nl/toekomstbestendi renoveren Samen werken aan toekomstbestendige renovaties VELUX is de betrouwbare partner voor aannemers die waarde hechten aan kwaliteit, duurzaamheid en comfort. Met innovatieve daglichtoplossingen en sterke ondersteuning draa t VELUX bij aan ener iezuinige, toekomstbestendige woningen en tevreden klanten – van montage tot onderhoud. VELUX is wereldwijd de enige dakramenfabrikant met een Platina EcoVadis-beoordeling, goed voor een plek in de top 1% van de wereldwijd beoordeelde bedrijven.

17 nr. 5 september 2026 Thema Badkamerrenovatie: Techniek Douche-wtw wordt steeds interessanter bij renovaties De douche-wtw is geen nieuwe techniek, maar de ontwikkeling ervan staat niet stil. De klassieke verticale douchepijp-wtw krijgt gezelschap van douchegoten, douchevloeren en zelfs losse systemen. Tegelijkertijd maakt de elektrificatie van woningen warmteterugwinning uit douchewater interessanter. Vooral in goed geïsoleerde woningen met een warmtepomp valt steeds meer winst te halen bij warmtapwatergebruik. Een overzicht van de meest actuele ontwikkelingen. Auteur: Harmen Weijer. De meeste douche wtw’s zijn in een verticale installatie ontwikkeld, zoals deze RenoDouche, die in de doucheruimte zelf is verwerkt. Foto: TNO. Het principe is eigenlijk heel eenvoudig. Warm douchewater verdwijnt normaal gesproken met een temperatuur van grofweg 35 tot 40 °C in het riool. Een douche-wtw gebruikt een deel van die warmte om koud leidingwater voor te verwarmen. Afvoerwater en drinkwater blijven daarbij strikt gescheiden. Volgens Milieu Centraal kan hiermee ongeveer 40 tot 50 procent worden bespaard op de energie voor douchen. De organisatie onderscheidt inmiddels systemen in de verticale afvoerpijp, wand, douchegoot of douchebak en zelfs losse uitvoeringen op de douchevloer. Warmtepomp Een belangrijke ontwikkeling is dat de douche-wtw steeds vaker in samenhang met de warmtepomp wordt bekeken. In goed geïsoleerde woningen neemt de energiebehoefte voor ruimteverwarming af, maar het warmwatergebruik niet automatisch. Daardoor wordt tapwater relatief een steeds grotere energiepost. Juist bij volledig elektrische woningen is dat relevant. Hoe warmer het water is dat richting warmtepomp of mengkraan gaat, hoe minder energie nodig is, zo stelt Milieu Centraal op haar website. Bijkomend voordeel is de eenvoud. De warmtebron – het afvoerwater – en de warmtevraag zijn gelijktijdig aanwezig. Er is geen compressor of opslagvat nodig. Wie puur naar rendement kijkt, komt nog altijd snel uit bij de douchepijp-wtw. Het warme afvoerwater stroomt langs de binnenzijde van een verticale buis en draagt warmte over aan het koude leidingwater. Milieu Centraal becijfert voor een huishouden van drie personen, bij gebruik van een hr-ketel, een jaarlijkse besparing van ongeveer 70 m³ gas met een verticale douchepijp-wtw. Een douchegoot- of douchebak-wtw komt op circa 55 m³ en een los systeem op ongeveer 45 m³. Ruimtegebrek Het probleem zit vooral in de renovatiepraktijk. Er moet voldoende verticale leidinglengte beschikbaar zijn. In nieuwbouw kan daarmee rekening worden gehouden, maar bij bestaande woningen en appartementen ontbreekt die ruimte regelmatig. Daarom is de laatste jaren door producenten ingezet op de productontwikkeling van horizontale en geïntegreerde warmtewisselaars. Douchegoot-wtw’s bestaan al langer. Ze brengen de warmtewisselaar dichter bij de douche en hebben geen lange verticale standleiding nodig. De volgende stap is integratie in de douchevloer. Begin 2026 presenteerde wedi op VSK+E bijvoorbeeld een douchevloer waarin afvoer, afschot, waterdichting én warmtewisselaar zijn samengebracht. De Fundo Thermo kan volgens de fabrikant tot 50 procent van de warmte terugwinnen. “We hebben puur gekeken naar rendement, inbouwhoogte, gewicht, complexiteit en onderhoud”, vertelde Dennis Platteel, verkoopdirecteur Europa van wedi, eerder in RenovatieTotaal. Voor de ontwikkeling kocht wedi 27 verschillende douche-wtw’s die in het eigen laboratorium werden onderzocht. Volgens Platteel komt koud leidingwater met ongeveer 10 °C binnen en verlaat dit de warmtewisselaar met circa 26 °C. “Dat voorverwarmde water gaat direct naar de thermostaatkraan, waardoor de warmwatervraag sterk afneemt.” De besparing bedraagt volgens wedi tot wel 44% aan energie. Voor renovatie is vooral de integratie interessant. De Fundo Thermo heeft afhankelijk van de uitvoering een opbouwhoogte van 116 of 142 mm. Elektrische voeding of besturing is niet nodig. Dat zorgt voor de broodnodige verscheidenheid in de markt. Bij nieuwbouw en renovaties waar de standleiding bereikbaar is, blijft de verticale douchepijp-wtw interessant vanwege rendement en prijs. In bestaande badkamers wordt echter niet alleen het hoogste rendement, maar vooral de inpasbaarheid bepalend. Bij een complete badkamerrenovatie wordt die afweging nog interessanter. Als vloer, leidingwerk en douchegoot toch worden vervangen, kan warmteterugwinning direct in het ontwerp worden meegenomen. Meer dan energiebesparing Vereniging Duurzaam Tapwater wijst op andere voordelen dan alleen energiebesparing. Zo kun je met een douche wtw af met een kleinere warmtepomp en/of een warmtepomp met meer flexibiliteit. Dat scheelt kosten en verlaagt de druk op het stroomnet. Bovendien wordt hiermee ruimte bespaard voor de warmtapwaterinstallatie. Verder wijst de VDT op ringleidingen in utiliteitsgebouwen, die douche-wtw’s worden ontlast. “De lagere belasting, maakt ook topassen van warmwaterconcepten zonder ringleiding mogelijk.” De VDT is overigens minder te spreken over de waardering van douche wtw’s in de energieprestatieberekening. Ze uitte bij de consultatie van de EPG voor 2026 kritiek op de wijze waarop douche-wtw’s binnen NTA 8800 worden beoordeeld. Volgens de vereniging worden prestaties bepaald bij debieten die samenhangen met de CW-klasse van warmtapwatertoestellen, terwijl moderne toestellen steeds vaker volgens Europese tappatronen worden beoordeeld. De vereniging noemt het ontbreken van een passende omrekening een “omissie”, die in hun ogen relatief gerepareerd zou kunnen worden. Ze adviseert om na te gaan of in de huidige NTA 8800 de vereisste CW-klasse 4/5/6/ kan worden vervangen door CW3. “Dat is het meest eenvoudig, en komt veel dichter bij de praktijk”, aldus de VDT. Bij deze verticale douche-wtw bevindt het apparaat zich op de begane grond. (Bron: Technea Duurzaam) Een innovatie is de Fundo Thermo van wedi: een douchevloer waarin afvoer, afschot, waterdichting én warmtewisselaar zijn samengebracht. Foto: wedi.

RkJQdWJsaXNoZXIy NTI5MDA=