21 nr. 6 Oktober 2025 Bouwhistorie Historische gelaagdheid in gebouwd erfgoed Gebouwd erfgoed – vaak beschermde monumenten – kent veelal een historische gelaagdheid. Die gelaagdheid ontstaat doordat in de loop van de tijd allerlei wijzigingen aan het gebouw zijn uitgevoerd. Bijvoorbeeld als gevolg van een veranderende bedrijfsvoering, schaalvergroting, technische vernieuwingen, mode, enz. Maar ook restauraties en herbestemmingen zorgen er voor dat er nieuwe lagen aan toegevoegd worden. In dit eerste artikel over het onderwerp ‘historische gelaagdheid’ een voorbeeld van mobiel erfgoed waar met een herbestemming duidelijk gevisualiseerd is wat er in 2013 is toegevoegd. Het betreft de gerestaureerde en herbestemde Faralda torenkraan op de voormalige scheepswerf NDSM in Amsterdam. Auteur: Willard van Reenen, bouwhistoricus en docent De jaarlijkse Kranendag van NedSEK was dit jaar georganiseerd op vrijdag 26 september j.l. Eén van de programmaonderdelen van die dag was een bezoek aan het Faralda Crane Hotel (kraan 13) op de voormalige NDSM scheepswerf in Amsterdam. Het betreft een locatiegebonden torenkraan met portaal, rijdend op een kraanbaan. De koningsspil bij deze kraan is naar boven gericht, waarbij de taatslager zich direct onder het machinehuis bevindt (het middelste grijze blok op de foto). De bedieningscabine bevindt zich aan de voorzijde van het machinehuis. Deze Faraldakraan is gebouwd in 1954 door machinefabriek Hensen in Rotterdam. Begin 21e eeuw vielen op het NDSMterrein alle staalbouwactiviteiten stil en volgens het boek ‘Torenkranen in Nederland’ (2024) verkreeg het gehele oostelijke werfterrein, incl. de enig overgebleven kraan 13, de resten van kraan 7 en alle kraanbanen en straatrails, in 2007 de status van Rijksmonument. Dit is echter (nog) niet terug te vinden in het rijksmonumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de monumentenkaart van de gemeente Amsterdam en het Nationaal Register Mobiel Erfgoed. Na 2007 zijn voor kraan 13 verschillende herbestemmingsplannen gemaakt, die in 2011 zijn beslag kregen in een geheel nieuw plan. De kraan zou worden gerestaureerd en herbestemd, waarbij de kraan werd Kraan 13 van de voormalige scheepswerf NDSM in Amsterdam. Deze is niet meer in functie als kraan, maar gerestaureerd en omgebouwd tot Faralda Crane Hotel Amsterdam waarin kan worden overnacht. voorzien van een entree, een drietal suites en een horecaruimte. Enkele aanpassingen Om de herbestemming te laten slagen en uit te kunnen voeren, werd in de kraan ruimte gezocht voor 3 kubusvormige suites met afmetingen van 5x5x5 meter. Hiervoor werd de koningsspil 5 meter ingekort, waardoor de taatslager 5 meter zakte. Hiermee kon boven en onder het machinehuis een suite worden geplaatst, terwijl het machinehuis zelf ook werd omgebouwd tot suite. De toegang tot de suites was een lastige en is gerealiseerd met een bouwlift met cabine (zie de geleiding aan de achterzijde van de kraan). Historische gelaagdheid Op de kranendag van 26 september j.l. sprak ik de projectleider van deze herbestemde kraan. Hij vertelde mij dat alle elementen die met de herbestemming zijn toegevoegd rood zijn geverfd en alles wat grijs en geel is gebleven, van origine tot de kraan behoort. Het rood schilderen van onderdelen is gedaan om op deze wijze te visualiseren wat er met de herbestemming is toegevoegd. De aanpassing van de koningsspil en de taatslager betekende in dit geval niet dat wat eruit gehaald is op de schroothoop is beland. Het staat als een ‘wachter’ aan de waterkant, alleen moet je het verhaal dan wel kennen om te weten wat de relatie is van dit element met de geschiedenis van deze plek en de herbestemming van de historische kraan. Dit is wat mij betreft een mooi voorbeeld waar bij een herbestemming een nieuwe laag is toegevoegd die visueel herkenbaar is en tegelijkertijd ook het spanningsveld laat zien tussen behoud van historie (in dit geval een historische torenkraan), herbestemming en de daarmee gepaard gaande aanpassingen. Aan de waterkant van het voormalige NDSM-terrein is het ingekorte deel van de koningsspil van de herbestemde kraan 13 te zien. Dit is dus het deel dat verwijderd is om de taatslager te kunnen laten zakken, zodat onder het bestaande machinehuis een kubusvormige suite geplaatst kon worden. Het gaat om het element links op de foto met het nummer 26. De kabeltrommel die er bovenop staat heeft er niets mee te maken. Op deze foto is de scheepswerf te zien op een moment dat hij nog volop in bedrijf is. Dit is een fragment van een grote luchtfoto die aan de wand hangt in museum De Blauwdruk op het voormalige NDSM-terrein. De portaalkraan op de voorgrond is zodanig groot, dat deze over Kraan 13 heen kan gaan. Kraan 13 heeft een hoogte van ca. 48 meter! Kraan 13, waar het in dit artikel over gaat, is op de foto zichtbaar ongeveer halverwege achter de portaalkraan.
RkJQdWJsaXNoZXIy NTI5MDA=